فکر کردن را که ظاهراً همهی ما خودبهخود بلدیم، نه؟ مدام هم مشغولش هستیم. شاید برای بعضیهایمان مشغلهی چندان خوشایندی هم نباشد، و گاهی آرزو کنیم که کاش میشد این مغ
فکر کردن را که ظاهراً همهی ما خودبهخود بلدیم، نه؟ مدام هم مشغولش هستیم. شاید برای بعضیهایمان مشغلهی چندان خوشایندی هم نباشد، و گاهی آرزو کنیم که کاش میشد این مغز مشغول مشوش را خاموش کرد و دمی از رنج فکر کردن و تصمیمگیری آسود؛ یا کسی، مرجعی، پیدا میشد که فکر کردن را بهکل به او بسپاریم و خودمان برویم سراغ کارهای خوشایندتر. ولی بالاخره فکر کردن را که همه بلدیم، نه؟
نه! از قضا آن تفکری که منظور ماست، تفکر 1، چیزی است آموختنی؛ و مهارت یافتن در آن تمرین بسیار میخواهد. ذهن طبیعی ناپروردهی ما، ذهن «نامتفکر»، اغلب چیزهایی را درست و بدیهی و طبیعی میانگارد در حالی که هرگز درستی یا نادرستی آنها را ارزیابی نکردهایم. قضاوتها و نتیجهگیریهایی میکند که هیچ از ماهیت آنها خبر نداریم. تصمیمهای ریز و درشتی میگیریم و اعمالی از ما «سرمیزند» که خیال میکنیم ـ فقط خیال میکنیم ـ آگاهانه و با هدف معلوم و برنامهریزی مشخصی بوده، و بعد شگفتزده و خشمگین میشویم که چرا نتیجه دقیقاً برعکس آن بوده که انتظار داشتهایم. رنج میکشیم و، با اینکه بهزبان اخلاقمندی را ستایش میکنیم، دیگران را رنج میدهیم؛ و نمیفهمیم چرا. انگار ما نه حاکم بر ذهن خود، که بندیِ آن هستیم.
آن بیرون هم بندگذاران بسیارند: ویژگی تقریباً تمام نهادهای دیرسال اجتماعی ایستایی و مقاومت در برابر تغییر است. قدرتهای مستقر از ما میخواهند منفعلانه بپذیریم وضع موجود فکری، سیاسی یا اقتصادی «هرچند ایدهآل نیست» اما طبیعی است، و تلاش برای تغییر یا بیهوده است یا به آشوب بیپایان و در نهایت بدتر شدن اوضاع میانجامد. بهتبع این، نهادهای آموزشی هم نامتفکر تربیت میکنند: القا کردن بهجای آموزش، حفظ کردن بهجای درونی ساختن، به خاطر سپردن دانشِ پیشتر کسبشده بهجای درگیر شدن با روند علمی، و پذیرفتن منفعلانه بهجای پرسشگری.
فرض بنیادین مجموعهی تفکر نقاد این است: ما چیزی جز تفکر خود نیستیم. «احساسات» ما (خشم، ترس، اندوه، محبت)، آرمانهایمان، تصمیمها و اعمالمان، همه محصول فرایندی است که نامش را فکر کردن گذاشتهایم. کیفیت زندگی ما مستقیماً تابع کیفیت تفکر ماست. اگر تفکر ما نامتفکرانه و ناآگاهانه باشد، اگر سازوکارش را نفهمیم، نمیتوانیم تشخیص بدهیم کجایش معیوب است تا اصلاحش کنیم. تفکر نقاد اندیشیدن دربارهی خود تفکر را به ما میآموزد. یاد میگیریم این ماشین ذهن چطور کار میکند، و میآموزیم که چطور با در اختیار گرفتن تفکرمان، فرمان اعمال خود، فرمان احساسات خود، فرمان نفس خود را در دست گیریم و مسئولیت زندگیمان را بپذیریم.
مجموعهی تفکر نقاد طرحی است برای بهبود کیفیت روابط، یادگیری، و زندگی. برای اخلاقی زیستن. برای آزادی.
