دانلود مجله آذر ماه زبان از قلم می گوید
گرتهبرداری در فارسی
گَرتهبرداری نوعی وامگیری زبانی است که در آن، صورت ترکیبی یا اصطلاحهای
زبان دیگری، تجزیه میشود و برای هریک از کلمههای آن اصطلاح، یک معادل قرار
داده میشود و عبارت به زبان وامگیرنده ترجمه میشود. برای مثال زمانی که
«سیبزمینی» وارد ایران شد، واژهای برای نامیدن آن وجود نداشت و برای
نامیدن آن، اصطلاح فرانسوی «Pomme de terre» را بهصورت واژههای
تشکیلدهندهی آن (سیب و زمین) تجزیه کردند و عبارت «سیبزمینی» بهجای آن قرار دادند.
دانلود مجله آذر ماه زبان از قلم می گوید
گَرتهبرداری بسیار پنهانتر و پیچیدهتر از وامواژه (گرفتن عین کلمات از زبان بیگانه، مانند:
کامپیوتر) است و کمتر مورد توجه ادیبان و حتی زبانشناسان قرار گرفته است. در گرتهبرداری
برخلاف وامواژهها، عین کلمه را از زبان بیگانه نمیگیرند، بلکه اصطلاح یا عبارت بیگانهها
را میگیرند و هرکلمه از آن اصطلاح را به زبان خودی ترجمه میکنند و بدین ترتیب آن
عبارت بیگانه را با استفاده از واژههای خودی بهکار میبرند. در زبان فارسی بسیاری از
واژهها و اصطلاحهایی که به امور و چیزهای جدید و معاصر مربوط هستند و در زبان
فارسی قبلاً وجود نداشتهاند، گرتهبرداری از زبانهای اروپایی (بهویژه انگلیسی) هستند؛
مانند: آسمانخراش، بادامزمینی، راهآهن و … .
گرتهبرداری (گردهبرداری) را میتوان چنین تصور کرد که کسی مثلاً «زمینخوردن» را با فعل
خوردن و «آبرو» را با واژهی آب از فارسی به زبان دیگری برگرداند. زبان فارسی، اکنون
سخت به این گردهبرداریها از واژهها و عبارات بیگانه آلوده است و دیگر کسی درستی
یا نادرستی و فارسیبودن یا نبودن اینگونه واژهها و عبارات را که همهروزه و در همهی
زمینهها بر زبانها جاری است درنمییابد. نخست به نمونههایی از این واژهها و عبارتها نگاه کنید:
آسمانخراش: که برگردان sky scraper در انگلیسی است.
راهآهن: که که برگردان تحتالفظی از rail way در انگلیسی یا Eisenbahn در آلمانی است
(و دستکم بایستی راهِ آهنی میبود.)